فرم درخواست کمک مالی

آخرین اخبار
رادیو امید

بحران آب

رادیو امید | 16:15 - 02.07.2018

 

مردم خرمشهر از روز جمعه هشتم تیر ماه برای اعتراض به کم ‌آبی و شوری بیش از حد آب در برابر مسجد جامع خرمشهر در این شهر تظاهرات کردند.

مسجد جامع خرمشهر محل نمادین مهمی است که یادآور تصویر معروف سربازان ایرانی پس از آزادی خرمشهر در این مکان است.

در حالی که بحران کم‌آبی و خشکسالی از مدت‌ها پیش دامان بسیاری از مناطق ایران را گرفته، مشکل شوری آب در خوزستان، به ویژه در شهرهای آبادان و خرمشهر به حد خطرناکی رسیده است. در روزهای گذشته در رسانه‌ها تصاویری از شهروندان آبادانی که برای دریافت آب شرب صف بسته بودند منتشر شد. گروهی از مردم آبادان نیز در روزهای گذشته برای اعتراض به کم‌آبی و کیفیت بد آب شرب، در برابر ساختمان شرکت آبفا در این شهر تجمع کرده بودند.

این در حالی است که شوری و گل آلود بودن آب شهرهای آبادان و خرمشهر در ۱۰ سال اخیر، بارها اعتراض ساکنان این دو شهر را به دنبال داشته است.آبفا از تاریخ ۲۹ خرداد در آبادان، آب شرب شهروندان را سهمیه‌بندی کرده است.

در ادامه اعتراضات مردم خرمشهر ،حکومت اما با خشونت برخورد کرد وجواب خواسته به حق مردم را با باتوم و اشک آور و گلوله داد.این پاداش هشت سال پایداری و مقاومت آنان بود.

کمبود آب در ایران از لحاظ تاریخی با موضوع نابرابری در توزیع جغرافیایی آب و سهم استان های گوناگون ارتباط دارد. کم آبی در ایران رفته رفته از محدوده نابرابری در توزیع آب فراتر رفته و در کنار بقیه مشکلات سیاسی به یک بحران تبدیل شد. این بحران به مرور زمان پیچیده تر شده و حالا به عنوان یک عامل عمده بی ثباتی مطرح می شود تا جایی که جان مردم و آینده کشور را تهدید می کند.

مرکز ملی خشکسالی و مدیرت بحران سازمان هواشناسی ایران در مورد کمبود جدی آب در سراسر کشور هشدار داده است. کاهش بارش و سوءمدیریت منابع آب در ده‌ها سال گذشته به چالشی جدی برای ایران تبدیل شده است.

حکومت ایران با توجه به وضعیت تکان دهنده منابع آب با مشکلات متعددی از جمله مصرف بالای آب تجدید پذیر شیرین در سال مواجه است. این رقم اینک چیزی حدود ۷۳.۸٪ از کل منابع آب تجدید پذیر شیرین است. با توجه به معیارهای بین المللی کشورهایی که بالای ۴۰٪ از این منابع را مورد بهره برداری قرار دهند به مرحله «بحران آبی» یا «تنش آبی» می رسند. همزمان با کاهش روز افزون آب های تجدید پذیر پیش بینی می شود کشور از ۲۰۲۵ تا ۲۰۵۰ میلادی (۱۴۰۴ تا ۱۴۲۹ خورشیدی) با «کمبود آب» مواجه شود. در این مرحله منابع آب کمتر از هزار متر مکعب به ازای هر فرد در سال است.

پیامدهای ناشی از کم آبی متعدد هستند که در این میان می توان به مواردی از جمله افزایش آلودگی منابع آب و استفاده از منابع آب جایگزین با کیفیت پایین و عدم رعایت استانداردهای لازم برای آب آشامیدنی و شبکه های کم بازده و ناکارآمد توزیع آب و نبود شبکه جمع آوری و بازیافت آب و آلودگی خاک و منابع آب و افزایش ابتلا به بیماری اشاره کرد. این ها مشکلات اصلی ناشی از بحران کم آبی به شمار می روند.

همچنین ذخایر آب های زیر زمینی به دلیل استفاده زیاد از آنها برای تامین آب مورد نیاز رو به کاهش گذاشت. ۵۵ درصد آب مصرفی ایران از آب های زیر زمینی است. اگر میزان بهره برداری از آب های زیر زمینی در ایران ۵۶.۵ میلیارد متر مکعب در سال و میزان تخلیه ۶۱.۳ میلیارد متر مکعب باشد چیزی حدود ۴.۸ میلیارد متر مکعب از ذخایر آب زیرزمینی در سال برداشت می شود. مردم معمولا برای مقابله با کم آبی به راهکارهایی از قبیل حفر چاه های عمیق روی می آورند. کندن این چاه ها غیر مجاز بوده یا در برخی مناطق با پروانه های قدیمی انجام می شود. حفر چاه موجب افت شدید آب شده و در برخی مناطق سطح آن ۱.۵ متر در سال افت داشته است.‌ در حالیکه ذخایر آبی سفره های زیرزمینی باید در شرایط خشکسالی و کم آبی مورد استفاده قرار بگیرند اما برداشت بی رویه و بیش از حد به افت و کاهش کیفیت آب های زیر زمینی می انجامد. با توجه به آمارها حدود ۲۰ استان ایران ذخایر آب های زیر زمینی خود را مصرف کرده اند و به همین دلیل ۱۲ میلیارد متر مربع از این آب ها برداشت شده است. این مصرف بی رویه منجر به افت شدید آب های زیر زمینی در همه کشور شد.

همچنین، فاصله بين عرضه و تقاضای آب افزایش یافته است. همزمان با افزایش جمعیت تقاضای آب هم بیشتر شده است. اما با این حال دولت ها اقدامات ضروری برای تامین منابع آبی تازه برای شهروندان در نظر نگرفته اند و مقدار کنونی عرضه آب تنها تامین کننده نیازمندی های مردم است. با توجه به نگاه راهبردی حاکمیت و اظهارات خامنه ای در مورد افزایش جمعیت پیش بینی می شود منابع جایگزین در آینده به مقدار کافی برای تامین نیازمندی مردم مورد استفاده قرار بگیرند .بحران کم آبی منجر به بروز مشکلات و چالش های زیست محیطی فراوانی می شود. در کنار نابودی جنگل ها و بیابان زایی در بخش های گسترده ای که اصولا کویری و بی آب و علف هستند آلودگی ناشی از فاضلاب صنعتی و خانگی منجر به آلوده شدن رودها و آب های ساحلی شده است. منابع آب آشامیدنی و تالاب ها به بهانه احداث اراضی صنعتی و کشاورزی در معرض تهدید روز افزون هستند.

ایران به دلیل کاهش منابع آبی در دسترس و افزایش جمعیت و بی ثباتی سیاسی با کمبود مواد غذایی مواجه شد. موضوع تامین مواد غذایی در ۱۶ سال جنگ با عراق و تحریم های اقتصادی بعد از انقلاب یکی از چالش های عمده حکومت بود. ایران برای مقابله با این مشکل دست یابی به خودکفایی در تولید محصولات عمده استراتژیک مثل گندم را بعد از انقلاب مورد توجه قرار داد. این رویکرد رشد بخش کشاورزی را به دنبال داشت اما در عین حال موجب افزایش فشار به منابع آبی شد چرا که این محصولات کشاورزی نیاز به آب فراوان دارند. بنابر این می توان گفت تلاش برای تامین امنیت غذایی امنیت آبی را در معرض خطرات جدی قرار داد. با این حال، دست یابی به امنیت غذایی یا خودکفایی غذایی با وجود منابع آبی محدود به عنوان یک موضوع اصلی مطرح است. مساله جدی در این میان پیامدهای بحران آب بر مردم و تولید محصولات کشاورزی و دامی که به آب وابسته هستند است. خشکسالی در یک دهه گذشته منجر به تخلیه بسیاری از روستاهای کرمان در مرکز ایران و تلف شدن چند میلیون راس دام و آسیب جدی به محصولات استراتژیک به ویژه گندم و جو شد. زاینده رود یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری اصفهان خشک شد. سهمیه آب تخصیص داده شده به سی شهر ایران از جمله تهران مصرف شده است. هامون، دریاچه مشترک ایران و افغانستان که در جنوب شرق ایران قرار دارد خشک شده است. نتایج خشک شدن بزرگ ترین دریاچه آب شیرین ایران بر آبزیان تاثیر گذاشته است. محو شدن دریاچه هامون با وزش شدید باد و طوفان شن همراه بوده و خاک این منطقه در جنوب شرق کشور در معرض فرسایش قرار گرفته است. شهر زاهدان که بیش از پانصد هزار پناهجوی فقیر افغانی در آنجا اقامت دارند با آلودگی سفره های زیر زمینی روبرو است. خشک شدن دریاچه ارومیه ضربه بزرگی به گردشگری در سواحل این منطقه زد.این بحران بر زندگی بادیه نشینان در ایران هم تاثیر گذاشته است. دو ایل بزرگ قشقایی و بختیاری برای یافتن مراتع و چراگاه های مناسب و آب ییلاق و قشلاق می کنند. این دام ها تامین کننده یک چهارم تولید دامی کشور هستند. اما کوچ نشینان هم با تغییرات اقلیمی مواجه هستند. کمبود بارش منجر به کاهش چراگاه ها شده و این مساله بر روی دامپروی تاثیر گذاشته است. اقدامات مدیریت منابع آبی توسط دولت بر روی کوچ نشینان تاثیر منفی گذاشته چه اینکه این اقدامات منجر به کاهش دائم یا موقت آب در این مناطق شد. چشمه های خروشان در برخی مراتع تابستانه خشک شدند. کوچ نشینان برای دامپروری از این چشمه ها استفاده می کردند و این امر منجر به دشواری های فراوان شده است.

جنگ آب چه در داخل و چه در خارج کشور خطرناک ترین پیامد بحران کم آبی است. کمبود منابع آب و ناکارآمدی و سوءمدیریت توزیع در رابطه با منابع آبی عامل اصلی تنش زایی و رقابت میان مردم استان های گوناگون به شمار می رود. اما مساله اینجاست که رقابت و کشمکش بر سر منابع آب فاصله چندانی با رقابت بین ملیت های فارس و غیر فارس ندارد. ملیت های غیر فارس و اقلیت های مذهبی در ایران به حاشیه رانده شده اند. در این میان، مشکل کم آبی می تواند به کشمکش اصلی و «هویت طلبانه» بین این گروه ها تبدیل شود. شهرهای بزرگ ایران صحنه اعتراضات گسترده به بحران آب بودند. این اعتراضات به خشونت کشیده شد. عده ای هم بر اثر خشکسالی به استان های دیگر مهاجرت کردند. ۲۵ درصد از جمعیت استان سیستان در دوره اخیر به شهرهای دیگر مهاجرت کرده اند. غلامرضا حیدری نماینده تهران طی اظهاراتی به عمیق بودن این بحران اشاره کرده و گفت «جنگ آب در ایران در راه است». تجربه در ایران نشان داده که سیاست باز توزیع منابع آب همواره با منافع سیاسی تنگ نظرانه دنبال می شود.

خشکسالی و خشکی چاه ها و بی توجهی حکومت برای آبرسانی به بسیاری از روستاها و انجام پروژه های آبی تنها در برخی شهرها موجب کوچ ساکنان بومی از مناطقی شده که با بحران کم آبی روبرو هستند. ۱۷۰۰ روستای خراسان جنوبی (شرق ایران) بر اثر بی آبی خالی از سکنه شده است. استان خراسان در مجموع ۳۵۵۵ آبادی دارد.

 به عبارت دیگر ۴۷۵ روستا خالی از جمعیت شده است.

پیداست که راهکارهای دولت در مورد تنش آبی در برخی مناطق نا‌آرامی های اجتماعی و سیاسی را به دنبال داشته و کار به اعتراض و درگیری کشیده شده است. انتقال فیزیکی آب از یک حوضه به حوضه دیگر برای حل مشکل کمبود آب در برخی شهرها یک رویکرد سیاسی و گزینشی و مبتنی بر توزیع نابرابر منابع آب بوده است. این رویکرد منجر به بروز کشمکش داخلی چه بین ساکنان و چه میان ساکنان بومی و دستگاه امنیتی شد. به عنوان مثال، در سال ۲۰۱۳ میلادی (۱۳۹۱ خورشیدی) انتقال آب زاینده رود اصفهان به یزد منجر به اعتراض و درگیری با ماموران شد. این اعتراضات یک هفته ادامه داشت. در فرآیند انتقال فیزیکی آب از یک حوضه به حوضه دیگر حوضه مبدا آب از دست می دهد. با این حال اما دولت روند انتقال آب را ادامه داده و با توجه به عدم تقویت منابع آبی سهم آب شهر یزد واقع در فاصله ۳۰۰ کیلومتری حوضه آب کاهش یافته و مردم با کمبود آب مواجه شدند. کمپین اعتراض به وضعیت دریاچه ارومیه و تظاهرات به خشک شدن این دریاچه در سال های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ میلادی (۱۳۸۹ و ۱۳۹۰ خورشیدی) به خشونت کشیده شد. نیروهای امنیتی  به این منطقه اعزام شدند. احتمالا تنش و کشمکش بر سر آب با توجه به کمبود آب بیشتر خواهد شد به ویژه اینکه در سیاست های باز توزیع منابع آبی مناطق شهری در اولویت قرار دارند و مناطق دوردست روستایی به حاشیه رانده شده اند.

بحران آب امسال در ایران نه تنها مشکلاتی را در حوزه تامین آب به وجود آورده بلکه پیش بینی می شود در حوزه تامین برق نیزمردم با مشکل مواجه می شوند چرا که سال قبل ۹۳۰۰ مگاوات از سدها تولید برق صورت گرفت اما پیش‌بینی می‌شود امسال در بهترین حالت این عدد به پنج هزار مگاوات هم نرسد  چراکه از یک سو نصب حدود ۳۰۰۰ مگاوات نیروگاه در کشور مطرح است و از طرفی ۳۰۰۰ مگاوات تولید برق آبی به دلیل نبود آب در سدها کم می‌شود و رشد حدود ۷ تا ۱۲ درصد برق آبی امسال صفر است که این کاهش احتمال خاموشی پراکنده در برخی نقاط را ایجاد خواهد کرد.

منبع:

موسسه بين المللى مطالعات ايران

 

 

کلید واژه ها